Τι φοβάται μια κοινωνία; Αν θέλεις μία γρήγορη απάντηση, κοίταξε τα τέρατά της!
Κάθε Οκτώβριο, το Halloween μάς προσκαλεί να ανασύρουμε από τις κινηματογραφικές μας αναμνήσεις βρικόλακες, φαντάσματα, ζόμπι και μασκοφόρους δολοφόνους. Να ξαναδούμε τις αγαπημένες μας ταινίες τρόμου, να ανακαλύψουμε καινούργιους εφιάλτες και, γιατί όχι, να ντυθούμε οι ίδιοι κάποιο από τα τέρατα που κάποτε μας έκαναν να κοιμόμαστε με αναμμένο το φως. Πίσω όμως από αυτή την απολαυστική γιορτή του μακάβριου κρύβεται μία ενδιαφέρουσα πολιτισμική παρατήρηση: Τα τέρατα που επιλέγουμε να φοβόμαστε δεν είναι ποτέ εντελώς τυχαία.
Ο κινηματογραφικός τρόμος υπήρξε ανέκαθεν κάτι πολύ περισσότερο από jumpscares, αίμα και φιγούρες που εμφανίζονται πίσω από μισάνοιχτες πόρτες. Το horror είναι ίσως ένα από τα πιο ειλικρινή είδη του σινεμά, ακριβώς επειδή μπορεί να μιλήσει για όσα μια εποχή δυσκολεύεται να ομολογήσει ανοιχτά. Παίρνει φόβους συλλογικούς, κοινωνικούς, πολιτικούς ή εντελώς προσωπικούς, και τους μετατρέπει σε κάτι που μπορούμε να δούμε. Ένα βαμπίρ. Έναν εξωγήινο. Έναν δολοφόνο που βγήκε παγανιά.
Οι πρώτες μεγάλες κινηματογραφικές μορφές του τρόμου ήταν τέρατα με την πιο κυριολεκτική έννοια. Δράκουλας, Φρανκενστάιν, λυκάνθρωποι, μούμιες - υπάρξεις που βρίσκονταν κάπου έξω από τα όρια του αποδεκτού ανθρώπινου κόσμου. Και όμως, κάτω από τις κάπες, τους κυνόδοντες και τα εργαστήρια, υπήρχαν ήδη πολύ αναγνωρίσιμες αγωνίες. Ο Φρανκενστάιν μιλούσε για την ανθρώπινη φιλοδοξία να ξεπεράσουμε τα όρια της φύσης. Ο Δράκουλας συνδέεται με φόβους γύρω από το σώμα, την επιθυμία και την εισβολή του «άλλου» σε έναν κόσμο που θέλει να παραμείνει ελεγχόμενος. Τέρας, με λίγα λόγια, ήταν εκείνο που δεν ανήκε. Το διαφορετικό, το ανεξήγητο, το ξένο.
Μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, το horror απέκτησε διαφορετικές διαστάσεις. Ο φόβος δεν αφορούσε πλέον μόνο αυτό που μπορούσε να κρύβεται σε ένα κάστρο, αλλά το αν θα υπήρχε καν κόσμος για να φοβάται αύριο.
Η ατομική εποχή και ο Ψυχρός Πόλεμος γέννησαν γιγάντια πλάσματα, μεταλλαγμένα ζώα, εξωγήινες εισβολές, και απειλές τόσο μεγάλες ώστε να μπορούν να αφανίσουν ολόκληρες πόλεις. Το Godzilla είναι ίσως το πιο εμβληματικό παράδειγμα: Ένα κινηματογραφικό τέρας που δεν μπορεί να αποσυνδεθεί από το πυρηνικό τραύμα της μεταπολεμικής Ιαπωνίας. Ξαφνικά, το τέρας ήταν προϊόν του παρόντος - της επιστήμης, της στρατιωτικής ισχύος, σίγουρα της ανθρώπινης αλαζονείας.
Λίγο αργότερα, το τέρας μετακόμισε στο διπλανό σπίτι!
Το Ψυχώ είχε ήδη δείξει πως πίσω από ένα ευγενικό χαμόγελο μπορεί να κρύβεται κάτι πολύ τρομακτικότερο από κάποιο φάντασμα. Στη συνέχεια, το The Texas Chain Saw Massacre, το Halloween και η έκρηξη του slasher θρίλερ μετέφεραν τον τρόμο σε χώρους που έμοιαζαν καθημερινοί: Έναν επαρχιακό δρόμο, μία κατασκήνωση, μία ήσυχη γειτονιά.
Ο Michael Myers δεν χρειαζόταν φτερά, κυνόδοντες, ή ένα backstory 14 επεισοδίων και τρία spin-offs για να σε αγχώσει. Αυτό που τον έκανε και τον κάνει ακόμη διαχρονικά απειλητικό είναι σχεδόν η απουσία εξήγησής του - είναι απλώς μία ανθρώπινη φιγούρα στην άκρη του δρόμου, εκεί όπου υποτίθεται ότι δεν θα έπρεπε να βρίσκεται τίποτα επικίνδυνο.
Το horror έπαψε να λέει «να φοβάσαι αυτό που δεν γνωρίζεις» και άρχισε να ψιθυρίζει «να φοβάσαι αυτό που νομίζεις ότι γνωρίζεις».
Στο σύγχρονο, τώρα, horror, τα όρια έχουν γίνει ακόμη πιο θολά. Προφανώς και υπάρχουν ακόμη φαντάσματα, δαίμονες και σίριαλ κίλλερ. Λειτουργούν όλο και συχνότερα όμως ως σύμβολα για φόβους που δεν έχουν εύκολο πρόσωπο.
Στο οσκαρικό Get Out, ο Jordan Peele μετέτρεψε τον ρατσισμό σε τρόμο, όχι παρουσιάζοντάς τον μέσα από μία καρικατούρα ανοιχτού μίσους, αλλά μέσα από χαμόγελα, ευγένεια και ανθρώπους που θεωρούσαν τους εαυτούς τους προοδευτικούς. Στο Hereditary για παράδειγμα, το υπερφυσικό ήταν αδύνατο να διαχωριστεί από το πένθος, το οικογενειακό τραύμα και όλα όσα κληρονομούμε χωρίς να τα επιλέξουμε.
Ο πιο πρόσφατος Αόρατος Άνθρωπος ξαναδιάβασε ένα κλασικό τέρας μέσα από την εμπειρία του gaslighting, και ο σύγχρονος ενσώματος τρόμος επιστρέφει ξανά και ξανά ως πεδίο πάνω στο οποίο γράφονται φόβοι για το φύλο, την ηλικία, την ομορφιά, την ταυτότητα και τον κοινωνικό έλεγχο. Το τέρας, πλέον, μπορεί να είναι μία σχέση. Ένας κοινωνικός θεσμός. Το ίδιο μας το σώμα. Κανένα από αυτά δεν μπορείς να τα ξεφορτωθείς απλά με πάσσαλο και σκόρδα, και έχουν σπανίως την καλοσύνη να φορέσουν μάσκα.
Γι’ αυτό έχει σημασία να κοιτάμε τα τέρατα του παρελθόντος. Όχι μόνο επειδή κάνουν υπέροχα κοστούμια για το Halloween, αλλά επειδή μέσα τους έχουν παγιδευτεί οι φόβοι μιας συγκεκριμένης στιγμής: Αυτός της επιστήμης που ξεπερνά τα όριά της, του πυρηνικού αφανισμού, του άγνωστου εισβολέα, της βίας που κρύβεται κάτω από την κανονικότητα, της κοινωνικής καταπίεσης.
Και ίσως αυτός να είναι ένας από τους λόγους που το horror δεν πεθαίνει ποτέ. Δεν χρειάζεται να επινοήσει καινούργια τέρατα από το μηδέν, γιατί κάθε γενιά προσφέρει καινούργιες ανησυχίες. Κάποτε το τέρας ερχόταν από ένα γοτθικό κάστρο στην Τρανσυλβανία. Μετά μετακόμισε στα προάστια. Σήμερα μπορεί απλώς να κάθεται απέναντί σου στο οικογενειακό τραπέζι και να σου λέει ότι «υπερβάλλεις».